Bórili meniń baıraǵym,
Bórili baıraq kóterilse,
Qozyp keter qaıdaǵym
Súıinbaı aqyn. HİH ǵ.
İ BÓLİM. «QAZ»-dan QAZAQQA
Qazaq ultynyń ataýy orta ǵasyrlardaǵy Uly Dalanyń tóskeıinde oryn alǵan salttan ornyqqan. Ol salttyń túrki tildes halyqtardyń arasyna taraǵan ataýy – qazaqylyq. Qazaqylyq – orta ǵasyrlardaǵy túrki halyqtarynda paıda bolǵan áleýmettik ınstıtýt. Bul ınstıtýttyń kóne negizi ertedegi rý-taıpalyq qoǵamdaǵy er kisilerdiń alǵashqy áskerı qosyn qurý, áskerı demokratıa kezeńinen bastaý alatyny kámil. «Qazaqylyq» - qımyl-áreketter jıyntyǵy. Onyń qysqarǵan formasy – qazaq.
TARIHQA SHEGİNİS. «Qazaq» uǵymy, «qazaqylyq» salt týraly derekter orta ǵasyrlyq jazbalarda molynan kezigedi. Sol dáýirdiń jazbalarynda elden bólinip, jyraq ketken kisiniń nemese jurttyń ustanǵan ómir saltyn «qazyqylyq» dep ataǵan jáne ol kóbine dalalyq ólkeni mekendegen el-jurtqa berilgen baǵa. Aıtalyq, Hİİİ ǵasyrda jazylǵan arab-qypshaq sózdiginde «qazaq» ataýy «el-jurtynan aıyrylǵan, jalǵyz qalǵan kisi» degen maǵyna ıe bolsa, HİÚ ǵasyrda jazylǵan jazba derekterde «qazaq» ataýy el-jurtynan óz erkimen nemese eriksizden shettelip jekelegen kisilermen qatar, belgili bir áleýmettik topqa (qosynǵa), qaýymǵa qatysty ataý retinde qoldanylǵan. Sonymen qatar shyǵystyq tarıhı eńbekterde Shaǵataı, Joshy ulystarynan áskerı qosyn (top) quryp, «qazaq» shyǵyp ketkender týraly aıtylatyn jazba derekter bar. Mysaly, Sharafaddın Álı Iázdıdiń Ámir Temir týraly jazǵan «Zafarname» atty tarıhı eńbeginde Ándijandy bılegen ámirdiń balasy Omar Sheıhten qazaq jasaqtarynyń bólinip, qarsylasy Moǵolstan bıleýshisi Qamaraddınge qosylady. Sondaı-aq Ámir Temirdiń balasy Shahrýhtyń qyzmetinde bolǵan Abd ar-Razzak ıbn Isqak Samarqanıdiń tarıhı eńbeginde 1440-1441 jyldary Ózbek áskerinen «qazaq shyǵyp» ketken top Temir ıeliginiń shetkeri aımaǵy Mazandaranǵa shabýyl jasaǵany jazylady. Ol ólkeni «qazaq shyǵyp» ketken toptan qorǵaý úshin Shahrýh jyl saıyn túmen basqarǵan ámirlerdi ustap, sol jaqta qystap shyǵyp otyrýǵa májbúr bolǵan. Al HÚ-HÚİ ǵasyr jazbalarynda qazaqylyq – jekelegen Shyńǵys tuqymdarynyń da basynan keshken kúıi. Mysaly, kóshpeli Ózbek ulysynyń negizin qalaǵan Shaıban Ábilqaıyr han taǵyna kóterilgenge sheıin ózin qoldaǵan bir top ámir-bılermen qazaqylyq ómir keshedi. Sol sıaqty Orys hannan qashyp, Ámir Temirdiń qolyna kelgen Toqtamys jańa qorǵaýshysynan bir top kisi alyp, qarsylasynyń jylqylaryna barymta jasap, qazaqylyq kúı keshedi. Qazaq handaryna qamqorlyq kórsetken Moǵolstan hany Esenbuǵa alǵashqyda ákesi Ýáıis hannyń taǵyna otyrǵan óziniń nemere aǵasy Shır Muhammedpen baqtalas bolyp, kámeletke tolǵan soń aǵasynyń janynan ketip qazaqylyq qurady. Onyń janyna ózderin batyr (bahadúr) sanaǵan moǵol ulysynyń jastary qosylyp, aqyr túbinde Esenbuǵa atadan qalǵan handyq bılikti ózine qaıtaryp alady. HÚİ ǵasyrda ómir súrgen Ámir Temirdiń urpaǵy ataqty Babyr da birshama ýaqyt qazaqylyq etedi.
HÚ ǵasyrda jeke orda bolyp qurylǵan Qazaq handyǵynyń da osy saltqa qatysy bar. «Tarıh-ı Rashıdıdiń» avtory M.H.Dýlatı bylaı dep jazady: «Ábilqaıyr han Deshti Qypshaqqa túgeldeı bıligin ornatqan kezde Joshy áýletinen shyqqan keıbir timiskishil sultandar odan keler páleniń ıisin sezip qalyp, ony ornynan taıdyrmaq boldy. Kereı han, Jánibek sultan sıaqty keıbir sultandar men basqalar az ǵana toppen Ábilqaıyr hannan qashyp, Moǵolstanǵa keldi. Sol ýaqytta Moǵolstan handyǵyn bıleý kezegi Esenbuǵa hanǵa jetken edi. Esenbuǵa olardy qurmettep, olarǵa Moǵolstannyń bir shetin bólip berdi. Olar osy jerde qaýipsiz jaıly qonys tapty. Sóıtip tynysh ómir súrip jatty. Ábilqaıyr han dúnıe salǵannan keıin ózbekterdiń ulysynda alaýyzdyq paıda boldy. Árkim múmkindikterine qaraı qaýipsiz hám durys ómir súrý úshin Kereı men Jánibek handy panalady, olar osylaı kúshin nyǵaıtty. Basynda óstip elden qashyp, olardan bólinip jyrylyp qalyp, biraz ýaqyt taryǵyp ári sergeldeńde bolǵandyqtan olardy «qazaq» dep atady. Bul laqap at qazaqtarǵa osylaı tańyldy».
Baraq balalary Kereı men Jánibek hannyń sońyna erip, Deshti Qypshaqtan, ıaǵnı musylmandyq jazba derekterde Ózbekıa dep atalatyn ulystan bólinip ketken Kereı men Jánibektiń sońyna ergen jurt osylaısha «qazaq» degen laqapqa ıe bolady. Bul ataý bizge syrttan tańylǵan. Óz ishimizde rý-taıpalardyń birlestigin qalaı ataǵynmyz belgisiz. Bálkim, «Alash» dep ataǵan shyǵarmyz. Sebebi «Alash» degende eleńdemeıtin qazaq joq.
ÁLQISSA. Búgingi tańda «qazaq» etnonıminiń etımologıasy týraly ǵylymda san alýan pikirler bar. Onyń bárin tizip shyǵý kóp ýaqyt alady. Bizdiń paıymyzsha, qazaq ataýy «qaz» túbir etistiginen týyndaıdy. Bul paıymdy alǵash ǵylymı aınalymǵa engizgen ǵalym – Qulmat Ómirálıev. Ol «qazaq» ataýyn kóne túrkilik «qaz» etistiginen shyǵaryp, onyń maǵynasyn «óz betinshe kún kórý» degen uǵymǵa saı keletinin jazǵan bolatyn. Ǵalym kóne túrki jazbalarynda kezdesetin «qadaq býdýn» tirkesindegi «qadaqty» búgingi «qazaq» sóziniń kóne túbiri dep sanaıdy. Onda «d» dybysy «z»-nyń balamasy. Qazaq tilinde «d, z» dybystarynyń ózara aýysýy túbir sózderde jeke dara saqtalǵan. Mysaly, «qada qaǵý» men «qazyq qaǵý» nemese «qadalyp suraý men qazbalap suraý» degen tirkesterdiń maǵynalary qazaq úshin bir-birinen alys emes.
«Qaz» túbirinde «bólek ketý, bólek shyǵý» degen uǵymdardy beretin halyqtyń kóne dúnıetanymynyń izderi búgingi kúnge álsiz bolsa da saqtalyp jetti. Salystyrýǵa dáıek retinde talaı ǵasyrlar asýynan asyp jetken, ózgeriske óte baıaý boı beretin halyqtyń kóne nanym-senimderi, túsinikteri jınaqtalǵan otbasynyń ǵuryptyq qubylystarynan paralel izdeýge bolady. Mysaly, halqymyz dúnıeden ozǵan kisini «qaz+a boldy» dep sanaıdy. Munda «qaz+a» sózi marqumnyń bul dúnıeden o dúnıege (basqa, bólek dúnıege) ketip bólingenin bildirip tur. Bul qazaq halqynyń dúnıetanymyna ǵana qatysty uǵym emes. Dúnıe júzi halyqtarynyń kóne mıfologıalyq dúnıetanymyn salystyra qarastyrǵan ǵalymdar jer júziniń ár tarapynan tabylǵan mysaldar arqyly ertedegi adamdar dúnıeni, sonyń ishinde ólimniń ózin de máńgilik ómirdiń ózgeshe túrlengen jalǵasy dep tanyǵanyn jazyp júr. Dástúrli dúnıetanym boıynsha, ólim – bir túrden ekinshi túrge aýysýdyń nemese bir dúnıeden ekinshi bir bólek dúnıege kóshken kerýen. Jalpy, ertedegi adamdar dúnıeni tutas, bólinbes kosmos dep qabyldap, dúnıedegi jan ıelerin (adam, maqulyq) bir dúnıeden ekinshi bir dúnıege basqa formalarmen aýysyp júre beredi dep eseptegen.
Mundaı mıftik túsinikti halqymyzda ejelden kele jatqan tusaýkeser ǵurpynan da kórýge bolady. Jańa týǵan bala dúnıeden qaıtqan ata-babalarynyń rýhy arqyly keledi nemese ólgen adam jany basqa túrge enip qaıtyp oralady degen túsinik kóptegen halyqtardyń dúnıetanymynda bertinge deıin saqtalyp keldi. Máselen, Sh.Ýálıhanov jazyp alǵan «Óli men tiriniń dostyǵy» atty qazaq ertegisinde: «Aspanda da adamdar ómir súredi. Olar beldikti tamaǵyna taǵynady, jerde, ortada ómir súretinder bizder belimizdi býynamyz, ózderiniń bizdegideı kún men aıy, juldyzy bar jer astyndaǵylar beldikti aıaqtaryna baılaıdy», - degen túsinik bar. Qaıtqan kisiniń jańa jalǵasy jas náresteniń aıaǵyn apyl-tapyl basyp, óz betinshe turyp-júrýge umtylǵanyn yrymdaıtyn rásim – tusaýkeser ǵurpy. Sol ǵuryp ústinde oryndalatyn jyrda turaqty qaıtalanatyn «Qaz, qaz, qaz balam// Qadamyńa máz bolam» degen joldardaǵy aq tilekte óz betimen júrýge talpynǵan sábıdiń talabyna qýaný sezimi «qaz» etistigimen berilgen. (Bizde tusaýkeserdegi «qaz» etistigin qazaq arasyna keıin aýysqan asyrandy qustyń bir túri qazdyń júrisine balaý oryn alǵan. Qazaqtar qazdy asyrandy qus etip baqpaǵan. Biz úshin qaz «aspanda áýelep ushqan» jyl qusy). Jas sábıdiń alǵashqy umtylysyna rıza bolǵan bul qýanysh seziminde «qaz» etistiginiń oryn alýy teginen-tegin emes, óıtkeni bul dúnıege tylsym kúshterdiń qoldaýymen kelip, alǵashqy qadamyn táı-táı basqan sábı halyq tanymynda bóten dúnıeden bergi dúnıege (bul dúnıege) ótti degen qýanyshty bildiredi. Osyndaı túsiniktiń negizinde halqymyz qaza bolǵan ata-babasy jańa týǵan náreste arqyly qaıtyp oralady dep sanap, qaıtqan kisiniń artynda atqarylatyn rásimder (qyrqy, jyly) jańa týǵan balanyń ósý jolynda (qyrqynan shyǵarý, tusaýkeser) qaıtalanyp otyrǵan. Al sol bala erjetip, balıǵatqa tolǵan ýaqytta «azamat» boldy dep, úılendirip, bólek shyǵarady. Bizdińshe, bul sózdiń alǵashqy dybystalý úlgisi «qaz» etistiginen tarasa kerek. «A» daýysty dybysynyń yqpalynan daýyssyz «q» álsirep, túsip qalǵandaı kórinedi. Óıtkeni mundaı tildik qubylys tilimizde jıi kezdesedi. Mysaly, Hasan-Asan, Hakim-Ákim, Haısha-Aısha, haıýan-aıýan, haqy-aqy, hal-ál t.b. «H» dybystalý jaǵynan «q»-ǵa jaqyn dybys).
Atalmysh mysaldar ǵuryptyq salttardy «qaz» etistigin qazaq etnonımindegi «bóliný, óz betinshe kún kórý, erkin júrý» syndy maǵynany saqtap qalǵan kóne saýyt nemese quty dep tanýǵa bolatyndyǵyn uǵyndyrady.
Bólektik maǵyna beretin «qaz» etistigi Qazaqbaı, Qazybek, Qazybaı, Qazymbek, Qaz+týǵan dep keletin kisi esimderinde oryn alyp otyrady. Bul esimderdi ata-ana balasyna «erkin, azat bolyp óssin» degen nıetpen qoıǵan. «Qazaqbaı, Qazybek, Qaztýǵandardyń» qazirgi kúndegi balamasy - «Erkin, Erik, Azat» dep keletin esimder.
Esim demekshi, Noǵaı-qazaqtyń ortaq tarıhynda óz esimimen erkindik sımvolyndaı bolǵan tulǵa – noǵaıly-qazaq jyraý Qaztýǵan. HÚİ ǵasyrdan bastap otyryqshy Reseı patshalyǵy basyp alyp, jappaı qala, bekinis salyp ornalasa bastaǵan Edil boıyndaǵy qonystardan:
Men salmadym, sen saldyń,
Qaıyrly bolsyn sizderge
Menen qalǵan mynaý Edil jurt, - dep, ózge ólkege qonys aýdaryp, erkin, azat ómir súrýdi qalaǵan ataqty jyraý Qarǵalyboılyq («Qarǵaly» -Aqtóbe ólkesindegi ózen ataýy. Qarǵaly+boılyq sózi birikkende «ly» qosymshasy túsip qalyp, jyraý «Qarǵaboılyq» dep atanyp ketken. Salystyryńyz: Syrboılyq, Jemboılylyq t.b.).
HÚİİİ ǵasyrdaǵy qazaq pen qalmaqtyń arasynda oryn alǵan jaýgershilikte azattyq pen erkindiktiń únindeı bolǵan tulǵa – Qazdaýysty Qazybek. Orta júz Qazybek bıdiń «Qazdaýysty» degen laqabynda «erlik, ójet, azat sózdi Qazybek» degen maǵyna ornyqqan. Sebebiń ańyz boıynsha, Qazybek bı Jońǵar qontaıshysynyń aldynda eshbir qaımyqpaı jyr tolǵap, qazaqtyń azattyq pen erlikti, batyrlyqty dáriptegen minez-turpatyn jyrǵa qosady.
Demek, orta ǵasyrlyq kóshpelilerdiń arasynda erkin, azat, táýelsiz tirlik balamasyna baǵalanaǵan qazaqylyq ómir súrý saltynyń orny erekshe bolǵan. Sol saltqa qurmet pen súıispenshilikti HİH ǵasyrǵa deıin úzbeı saqtaǵan birden-bir halyq – qazaq. Muny kezinde ǵalym Sh. Ýálıhanov erekshe atap ótken bolatyn. «Kochevoı stepnák, dlá otlıchıa ot svoıh gorodskıh rodovıcheı-sosedeı, ýzbekov ı nogaısev, gordılsá ımenem kazaka – svbodnogo stepnáka, kochevogo cheloveka», - dep jazady ol.
«Qazaq» ataýynda «erkin júrgen, táýelsiz el degen» maǵyna barlyǵyn oqymysty aqyn Shákárim Qudaıberdiuly da atap ótken:
Quralǵan ár rýdan qazaq basy,
Anda bop qan qosylǵan qaryndasy.
«El bolyp, óz erkimen erkin júrgen»
Degen sóz qazaqtyqtyń maǵynasy,- dep jazady shejireshi aqyn.
Qazaqylyqqa degen qurmet týysqan noǵaı halqynda da saqtalǵan. Olarda «qazaqylyq» baqytty syrt ólkeden izdeý, qysastyqqa kek alý degen uǵymdy beredi. Tipti, noǵaılardyń aýyz ádebıetinde arnaıy sala bolyp qalyptasqan «qazaq jyrlary» degen jyr shoǵyry (sıkli) bar. Onda adam boıyndaǵy tákapparlyq, qorqaqtyq, sarańdyqtar synalyp, ádiletti, erkin ómir, bir sózdilik syndy qasıetter aıryqsha dáripteledi.
ALǴASHQY TÚIİN. Halqymyzdyń da jeke ult bolyp qalyptasýyna ata-babalarymyzdyń keń dalany merıdıan boıynsha jaz jaılaý (soltústik), qys qystaý (ońtústik) arasynda erkin kóship-qonyp, azat el bolýǵa umtylǵan qazaqylyq salt-sana erekshe áser etken.
Qazaqtyń aý basta jurttan bólek ketip, jeke el bolǵandyǵyn halyqtyń aýyzsha aıtylǵan kórkem tarıhyna baǵalanatyn ańyzdar da jetkizedi. Ańyzdar mazmunynda azǵana toppen (otyz, qyryq, júz) elden jyraq ketip, kórshi elderge joryq jasaý istermen aınalysqan erjúrek, ójet kisilerdiń is-áreketteri kórkem sýrettelip, dáripteledi. Túrli sebeptermen el-jurttan (birde Qyrym, birde Buqara handyqtarynan, endi birde Túrkistannan) bólinip shyqqan shaǵyn top (qyryq jigit, otyz úsh, júz jigit) «uıqyny buzyp jylqy, kúıme buzyp qyz alyp», «kósh eldi kósh jónekeı shaýyp, erý eldi otyrǵan jerinde shaýyp», mal-jandy bolyp, óz aldyna el bolady. Erkindik pen azattyqty qalaǵan bir top jigitterdiń qalaı el bolyp qalyptasýyn halyq shyǵarmashylyǵy zańdylyǵymen beıneleıtin bul mazmundar - orta ǵasyrlardaǵy «qazaqylyq qurý» saltynyń kórkem shyǵarmashylyǵyndaǵy jańǵyryǵy ekeni sózsiz.
Olaı bolsa, jazba tarıhı jazba derek kózderi men ańyzdar mazmunynyń toǵysatyn jeri dep qazaq halqynyń jeke ult bolyp qalyptasýyna azat, táýelsiz, erkin tirlikti qalaǵan «qazaqylyq salt» tikeleı áser etken degen ýájdi aýyz toltyra aıtýǵa bolady. Erkindik, azattyq – qazaq etnonıminiń sınonımi. Biz – tabıǵatymyzdan erkindikti qalap ósken jurtpyz. Muny ult rýhynyń basty dińgegi dep sanaýǵa bolady. Al qazaqylyq salt negizinde basy quralǵan jurttan jeke memleket qura bilgen Shyńǵys han tuqymdarynyń (Kereı-Jánibek, Qasym-Esim, Táýke, Ábilqaıyr, Abylaı handardyń) saıası qyzmetteriniń orny ózinshe bólek bir áńgime. Ata-babalarymyz qazaqylyq salt ǵurpymen ómir súrgendikten qazirgi ulan-ǵaıyr jerdi qazaqqa mura etip qaldyra bildi.
Shyńǵys Alasha
Jalǵasy bar...
"Ult bolmysy" baıqaýyna arnalǵan shyǵarma
